ჰერპეს ვირუსები (Herpesviridae) არის დნმ-შემცველი ვირუსების ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გავრცელებული და რთული ოჯახი. მათი გავრცელება მსოფლიოს პოპულაციაში 60%-დან 90%-მდე მერყეობს.
დამახასიათებელია პერსისტენციის (ხანგრძლივი არსებობის) და ლატენტურობის (ფარული მდგომარეობის) უნარი – ერთხელ დადასტურების შემდეგ, ვირუსი მთელი სიცოცხლის მანძილზე რჩება მასპინძელ ორგანიზმში, “იმალება” იმუნური სისტემისგან უჯრედის ბირთვში. გარკვეული ფაქტორების ზემოქმედებით – იმუნიტეტის დასუსტება (სტრესი, გადაღლა, ინფექციები), ულტრაიისფერი გამოსხივება, ჰორმონალური ცვლილებები, ქირურგიული ჩარევა, იმუნოსუპრესორები, ციტოსტატიკები, სტეროიდები — ხდება მისი რეაქტივაცია.
გადაცემის გზები
პირდაპირი კონტაქტი და ნერწყვი (HSV-1, EBV, CMV);
სქესობრივი გზა (HSV-2, HSV-1, CMV);
ჰაერ-წვეთოვანი გზა (VZV – ჩუტყვავილა);
ვერტიკალური გზა (დედიდან შვილზე) – მუცლადყოფნის დროს და ძუძუთი კვების დროს (CMV), ხოლო მშობიარობის დროს – HSV-1 და HSV-2.
კლასიფიკაცია და კლინიკური გამოვლინება
ალფა-ჰერპეს ვირუსებს აქვთ სამიზნე უჯრედების ფართო სპექტრი (განსაკუთრებით ეპითელური უჯრედები) და ლატენტური შენარჩუნება სენსორულ განგლიებში (ნერვულ კვანძებში).
HSV-1 (მარტივი ჰერპესი 1): იწვევს ტუჩის ჰერპესს, ცხელებას, გინგივოსტომატიტს, კერატიტსა და ენცეფალიტს.
HSV-2 (მარტივი ჰერპესი 2): უპირატესად პასუხისმგებელია გენიტალურ ჰერპესსა და ახალშობილთა ნეონატალურ ჰერპესზე.
VZV (HHV-3, ვარიცელა-ზოსტერი): პირველადად იწვევს ჩუტყვავილას, ხოლო ლატენტური ვირუსის რეაქტივაცია — სარტყლისებრ ლიქენს (Herpes Zoster), რომელსაც თან ახლავს ძლიერი პოსტჰერპესული ნევრალგია.
ბეტა-ჰერპეს ვირუსები ლატენტურ მდგომარეობას ინარჩუნებენ სეკრეტორულ ჯირკვლებში, თირკმელებში, მონოციტებსა და ლიმფოციტებში.
CMV (HHV-5, ციტომეგალოვირუსი): ხშირად მიმდინარეობს ასიმპტომურად, თუმცა სახიფათოა ორსულებისთვის (თანდაყოლილი სიყრუე და ნევროლოგიური დეფექტები ნაყოფში) და იმუნოდეფიციტური პირებისთვის (რეტინიტი, პნევმონიტი, გასტრიტი და სხვა).
HHV-6 და HHV-7: იწვევენ ბავშვებში უცაბედ ეგზანთემას (Roseola infantum), ცხელებას, ფებრილურ კრუნჩხვებსა და ქრონიკული დაღლილობის სინდრომს.
გამა-ჰერპეს ვირუსებს დამახასიათებელი სპეციფიკური თვისებები აქვთ T ან B ლიმფოციტების მიმართ. მათ აქვთ ონკოგენური პოტენციალი – შეიძლება გამოიწვიონ ნეოპლაზიური ტრანსფორმაცია და სიმსივნური პროცესები. ლატენტურ ფორმაში რჩებიან ლიმფოიდურ ქსოვილში.
KSHV / HHV-8: ასოცირებულია კაპოშის სარკომასთან, განსაკუთრებით მძიმედ დაავადებულ ან მძიმე იმუნოსუპრესირებულ პაციენტებში.
EBV (HHV-4, ეპშტეინ-ბარის ვირუსი): იწვევს ინფექციურ მონონუკლეოზს. ასოცირებულია ონკოლოგიურ დაავადებებთან (ბერკიტის ლიმფომა, ნაზოფარინგული კარცინომა) და გაფანტულ სკლეროზთან.
Diagnosis
PCR (პოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქცია): ოქროს სტანდარტი. უმაღლესი მგრძნობელობითა და სპეციფიკურობით გამოიყენება ვირუსის დნმ-ის აღმოსაჩენად სხვადასხვა სითხეში (ზურგის ტვინის სითხე, ვეზიკულის შიგთავსი, სისხლი).
სეროლოგიური გამოკვლევა (ELISA): სისხლში IgM-ისა და IgG-ის ანტისხეულების განსაზღვრა გვეხმარება გავარჩიოთ მწვავე და გადატანილი ინფექცია, ასევე მისი რეაქტივაცია.
პირდაპირი იმუნოფლუორესცენცია (DFA): გამოიყენება ნაცხებში ვირუსული ანტიგენების სწრაფი იდენტიფიკაციისთვის.
Treatment
ანტივირუსული პრეპარატები: ნუკლეოზიდების ანალოგები – აციკლოვირი, ვალაციკლოვირი, ფამციკლოვირი და განციკლოვირი (CMV-ისთვის). ისინი ბლოკავენ ვირუსულ დნმ-პოლიმერაზას და აჩერებენ ვირუსის გამრავლებას.
ვაქცინაცია: არსებობს ვაქცინები ჩუტყვავილას (VZV) და სარტყლისებრი ლიქენის წინააღმდეგ, ასევე სხვა ჰერპესვაქცინები.
სამეცნიერო საზოგადოება მუშაობს ჰერპეს ვირუსების სრული განკურნებისა და ახალი ვაქცინების შექმნაზე.
მეცნიერებმა მიაღწიეს დიდ პროგრესს CRISPR ტექნოლოგიის გამოყენებით. ლაბორატორიულ მოდელებში მათ შეძლეს ნერვულ განგლიებში დამალული ლატენტური HSV-1 დნმ-ის 90%-ზე მეტის მიზანმიმართული განადგურება. ეს გახსნის პერსპექტივას HSV-1-ის სრული განკურნებისთვის (ერადიკაციისთვის).
COVID-19-ის ვაქცინების ლიდერი კომპანიები (მათ შორის Moderna და BioNTech) ცდიან mRNA ვაქცინებს HSV-2-ისა და CMV-ის წინააღმდეგ. მიმდინარე კლინიკური ფაზები აჩვენებენ იმუნური სისტემის ძლიერ პასუხს, რაც თავიდან აგვაცილებს როგორც პირველ ინფექციას, ისე რეციდივს.
ბოლო წლის ეპიდემიოლოგიურმა კვლევამ საბოლოოდ დაადასტურა, რომ ეპშტეინ-ბარის ვირუსი (EBV) გაფანტული სკლეროზის, ხოლო (HSV-1) ვირუსი – ალცჰაიმერის დაავადების ტრიგერები და რისკ-ფაქტორებია. ეს აღმოჩენები მეცნიერებს ახალი ვაქცინებისა და თერაპიული გზების ძიებისკენ უბიძგებს.
სტატიის ავტორი: იმუნოლოგ-ალერგოლოგი თამარ საათაშვილი
